Η δίκη του Γαλιλαίου

Στην παρούσα ανάρτηση φιλοξενείται τμήμα εργασίας του φυσικού-πληροφορικού Ευάγγελου Δάνη, η οποία εκπονήθηκε στα πλαίσια της Μεταπτυχιακής Εξειδίκευσης Καθηγητών Φυσικών Επιστημών στο τμήμα Θετικών Επιστημών του Ελληνικού Ανοικτού Παναπιστημίου.

Ο Γαλιλαίος γεννήθηκε στην Πίζα της Ιταλίας το 1564. Δίδαξε στο Πανεπιστήμιο της Πίζας και στο Πανεπιστήμιο της Πάντοβας, και αργότερα πήρε τη θέση του επίσημου μαθηματικού και προστατευόμενου του Μεγάλου Δούκα της Τοσκάνης. Με το έργο του συνέβαλε σημαντικά στην επιστημονική επανάσταση του 17ου αιώνα.

Μερικά από τα επιτεύγματά του ήταν η βελτίωση του τηλεσκοπίου και η συστηματική χρήση του για αστρονομικές παρατηρήσεις, η μελέτη των νόμων του εκκρεμούς και η υποστήριξη προς την ηλιοκεντρική θεωρία του Κοπέρνικου. Αναφέρεται ως ο «πατέρας της σύγχρονης Αστρονομίας» και θεωρείται ο πρώτος φυσικός με τη σύγχρονη σημασία του όρου, καθώς ήταν αυτός που υιοθέτησε την υποθετική-επαγωγική μέθοδο-μαζί με την πειραματική-και εισηγήθηκε τη μαθηματικοποίηση της φυσικής [1].

Ο Γαλιλαίος τόλμησε να αντιταχθεί στην παραδεδεγμένη διδασκαλία της γεωκεντρικής θεώρησης του κόσμου και έτσι δημιούργησε πολλούς εχθρούς στην εκκλησία, άλλα και στον κλασικό πανεπιστημιακό χώρο, όπου κατηγορήθηκε ως αιρετικός και υπέστη διωγμούς.

Αρχικά ο διωγμός εξυφάνθηκε στο χώρο των αριστοτελικών επιστημόνων των πανεπιστημίων της Πίζας και της Πάδοβας [2], όπου αμφέβαλαν για την εγκυρότητα των αστρονομικών του ανακαλύψεων [3] και αγωνίστηκαν ώστε να στρέψουν υποψίες προς το πρόσωπό του στα μάτια των εκκλησιαστικών αρχών.

Η γεωκεντρική θεώρηση της εκκλησίας προερχόταν από χωρία της Βίβλου με αποκορύφωμα την εντολή του Ιησού του Ναυή να σταματήσει ο ήλιος την κίνησή του. Ο Γαλιλαίος εκτός του ότι θεωρούσε πως τα βιβλικά κείμενα δεν πρέπει να εκλαμβάνονται κυριολεκτικά, πίστευε ότι η ερμηνεία των φυσικών φαινομένων πρέπει να γίνεται μετά την διερεύνηση της φύσης παρά να προηγείται, και ότι η ελευθερία της έρευνας της φύσης θα οδηγούσε σε ακόμη πιο έγκυρη ερμηνεία και κατανόηση της Βίβλου. Σύμφωνα με τα λεγόμενά του, δεν θα ήταν ποτέ δυνατό να υπάρχει αντίφαση ανάμεσα στην φύση – κτίσμα του Θεού και της Βίβλου. Πέρα από αυτά, είχε δηλώσει ότι η ερμηνεία της φύσης πρέπει να γίνεται από τους ειδικούς φυσικούς φιλόσοφους που την μελετούν και όχι από θεολόγους με αποκλειστική βάση τα ιερά κείμενα [7].

Τις απόψεις αυτές τις εξέφρασε σε διάφορες επιστολές με αποτέλεσμα την διερεύνηση αυτών των επιστολών άλλα και των έργων του από την Ιερά Εξέταση, η οποία παίρνει πλέον επίσημη θέση κατά των ιδεών του Κοπέρνικου χαρακτηρίζοντάς τες παράλογες, ανόητες και αντίθετες προς την πίστη. Το βιβλίο του Κοπέρνικου ήδη ήταν στην απαγορευμένη λίστα που δημοσιεύτηκε στις 6 Μαρτίου του 1616 «μέχρις ότου διορθωθεί». Το 1620 επιτράπηκε ξανά η ανάγνωσή του μετά την αφαίρεση εννέα προτάσεων που παρουσίαζαν την υπόθεση του ηλιοκεντρισμού ως αποδεδειγμένη αλήθεια. Η υπόθεση του Γαλιλαίου εξετάζεται από τον καρδινάλιο Μπελαρμίν (Bellarmine) και αποφασίζεται να προειδοποιηθεί ο Γαλιλαίος ώστε να εγκαταλείψει αυτές τις πεποιθήσεις.

Το 1616 ο Γαλιλαίος, μετά από συνάντηση με τον καρδινάλιο, συμφωνεί να εγκαταλείψει τις απόψεις σχετικά με την κίνηση της Γης δεχόμενος την επίσημη άποψη της εκκλησίας. Στα αρχεία της συνάντησης όμως, και εν αγνοία του, καταχωρείται από τον γραμματέα όχι μόνο αυτό άλλα και η προσθήκη ότι στο εξής συμφωνεί να μην πιστεύει, διδάσκει ή υπερασπίζεται με οποιονδήποτε τρόπο-προφορικό ή γραπτό-τις απόψεις αυτές. Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία διότι με αυτή την προσθήκη δεν αφήνονται στον Γαλιλαίο περιθώρια χρήσης της Κοπερνίκειας θεωρίας ούτε καν ως υπόθεση [7].

Ο Γαλιλαίος αφέθηκε ελεύθερος και απέφυγε τον κίνδυνο να λογοκριθεί ή να απαγορευτεί κάποιο από τα βιβλία του. Άλλωστε, και ο νέος πάπας Ουρβάνος Η'-που εκλέχτηκε το 1623-ήταν από τους φιλικά κείμενους προς αυτόν και δεν θεωρούσε την Κοπερνίκεια υπόθεση ως αιρετική, αρκεί βέβαια αυτή να έμενε στον χώρο της υπόθεσης.

Το αμέλημα που έφερε ξανά στο προσκήνιο το διάταγμα του 1616 ήταν η δημοσίευση του «Διαλόγου περί των δύο Μεγίστων Συστημάτων του Κόσμου» το 1632, στο οποίο ο Γαλιλαίος φαίνεται να επιμένει στην αλήθεια της Κοπερνίκειας θεωρίας, γεγονός που παραβαίνει ρητά την παραπάνω εντολή. Το θέμα μπορούσε να βλάψει καίρια την εκκλησία γιατί εκτός από την παρουσίαση της θεωρίας του Κοπέρνικου ως αυταπόδεικτης, η εμμονή στην αλήθεια και όχι απλά στην υποθετική ύπαρξη των αρχών λειτουργίας του κόσμου πλήττει την χριστιανική θέση περί παντοδυναμίας του Θεού. Επιπλέον ο πάπας θεωρεί ότι ο Γαλιλαίος πρόδωσε την εμπιστοσύνη του και αλλάζει εντελώς στάση απέναντί του.

Με απόφαση της Ιεράς Εξέτασης το καλοκαίρι του 1632, διατάσσεται να σταματήσουν όλες οι πωλήσεις του βιβλίου και να κατασχεθούν όλα τα αντίγραφα που είχε ο εκδότης. Την 1η Οκτωβρίου 1632 ο Γαλιλαίος καλείται στην Ρώμη και δέχεται να παραστεί. Ήταν ήδη 68 ετών και μετά από πολλές προσπάθειες να αποφύγει το ταξίδι αναγκάζεται-αφού συντάξει την διαθήκη του ξέροντας ότι η κατάσταση είναι εξαιρετικά δύσκολη-να παρουσιαστεί ενώπιον της Ιεράς Εξέτασης, υπό την απειλή σύλληψης και αναγκαστικής προσαγωγής την 12η Απριλίου του έτους 1633 [7].

Στις ακροάσεις που ακολουθούν τις επόμενες ημέρες αποπειράται να δώσει την εντύπωση υπάκουου πιστού αφού δηλώνει ότι αυτοβούλως ταξίδεψε στη Ρώμη το 1616 ώστε να πληροφορηθεί τι είναι ορθό να υποστηρίζει κανείς και να σιγουρευτεί ότι εκφράζει μονάχα ιερές και καθολικές απόψεις. Επίσης παρουσιάζει σχετική επιστολή από τον καρδινάλιο Μπελαρμίν που αποδεικνύει τον ισχυρισμό του. Προσπαθώντας να καλυφθεί πίσω από την άρση απαγόρευσης του βιβλίου του Κοπέρνικου που είχε ήδη γίνει, ισχυρίζεται ότι ο Μπελαρμίν του είπε πως η άποψη του Κοπέρνικου θα μπορούσε να υποστηριχθεί και να χρησιμοποιηθεί υποθετικά και ότι η Ιερά Σύνοδος είχε αποφασίσει ότι αν δεν ληφθεί με απόλυτο τρόπο, τότε δεν αντίκειται στις Γραφές. Υποστηρίζει μάλιστα ότι στο συγκεκριμένο βιβλίο παρουσιάζει τις θέσεις του Κοπέρνικου ώστε να δείξει το αντίθετο και ότι οι αιτιάσεις του δεν ευσταθούν ούτε και μπορούν να θεωρηθούν τελικές. Επιχείρημα που ήταν καταδικασμένο εξαρχής καθώς στο βιβλίο-που ήταν γραμμένο σε μορφή διαλόγου-μπορεί μεν να μην καταλήγει σε τελικά συμπεράσματα αφήνοντας το θέμα ανοιχτό, άλλα είναι προφανής στον αναγνώστη η κατά κράτος ήττα της θεωρίας του γεωκεντρισμού [7].

Οι θέσεις του βεβαίως δεν γίνονται δεκτές από την Ιερά Εξέταση που του παρουσιάζει και την περιβόητη προσθήκη που είχε γίνει στα πρακτικά της συνάντησής του με τον Μπελαρμίν, για την οποία ο ίδιος φαίνεται να μην έχει ιδέα.

Μετά από μέρες εξέτασης, νικημένος και υπό την απειλή βασανιστηρίων, στην τελική του απολογία δηλώνει ότι σε καμία περίπτωση δεν είχε πρόθεση να βλάψει την εκκλησία και παραδέχεται ότι στο βιβλίο του-από φιλάρεσκη φιλοδοξία, ματαιοδοξία ή καθαρή άγνοια και αβλεψία-μπορεί οι θέσεις του Κοπέρνικου να παρουσιάζονται σαν απόλυτη αλήθεια αλλά σκοπός του ήταν πάντα να τις αντικρούσει. Αποκηρύσσει αυτές τις απόψεις γραπτώς και ζητάει μάλιστα χρόνο από τους δικαστές ώστε να συνεχίσει το βιβλίο του, το οποίο αφήνει δυνατότητα για περαιτέρω συζήτηση στο τέλος, ώστε να καταδείξει με σαφέστερο τρόπο τις σωστές και σύμφωνες με τις Γραφές απόψεις [7].

Η περιβόητη αντιδραστική φράση «και όμως κινείται» που φέρεται να είπε μετά το πέρας της απολογίας του δεν τεκμηριώνεται από πουθενά και μάλλον αποτελεί προσπάθεια ηρωοποίησης που προέκυψε από την μετέπειτα επιστημονική κοινότητα.

Καταδικάστηκε σε φυλάκιση για απροσδιόριστο χρονικό διάστημα που μετατράπηκε, ίσως λόγω και της ηλικίας του, σε κατ' οίκον περιορισμό μέχρι τον θάνατό του το 1642.

Το επίμαχο βιβλίο του αφαιρέθηκε από την απαγορευμένη λίστα το 1835, ενώ έπρεπε να φτάσει το 1992 για να δηλώσει επίσημα η Καθολική Εκκλησία ότι οι απόψεις του ως προς το ηλιακό σύστημα ήταν ορθές [7]. Η δίκη του έχει μείνει στην ιστορία σαν ένα από τα κορυφαία περιστατικά της αντιπαλότητας θρησκείας και επιστήμης άλλα και της αδιαλλαξίας της εκκλησίας ακόμη και απέναντι στο προφανές.

---

Βιβλιογραφικές αναφορές

[1]	Butterfield Herbert, Η Καταγωγή της Σύγχρονης Επιστήμης (1300-1800), ΜΙΕΤ, Αθήνα 1983, σελ. 71.
[2]	Ματσούκας Α. Νίκος, Δογματική και Συμβολική θεολογία, τόμ. Γ', Πουρναράς, Θεσσαλονίκη 1997, σελ. 329-330 (βλ. και Butterfield Herbert, o.π.).
[3]	Εγκυκλοπαίδεια ΔΟΜΗ, τόμ. 07, Αθήνα 2004, λήμμα: Γαλιλαίος.
[4]	Εγκυκλοπαίδεια Πάπυρος-Λαρούς-Μπριτάννικα, τόμ. 16, εκδ. Δίας, Αθήνα 2004, λήμμα: Γαλιλαίος.
[5]	Crombie C. Α., Απο τον Αυγουστίνο στον Γαλιλαίο-Η Επιστήμη στον Όψιμο Μεσαίωνα και στις αρχές των νέων χρόνων, τόμ. Β' 13ος-17ος αιώνας, ΜΙΕΤ, Αθήνα 1992, σελ. 214.
[6]	Perry McAdow Rogers, "Γράμμα στην Κριστίνα της Τοσκάνης", Aspects of Western Civilization: problems and sources in history, Prentice Hall, 1992.
[7]	Κώστας Γάβρογλου, Ενώπιον της Ιεράς Εξέτασης, Οι μεγάλες δίκες, Ρωξάνη Δ. Αργυροπούλου, Κυριακάτικη Ελευθεροτυπία ΙΣΤΟΡΙΚΑ.